وضعیت قرارگیری جنین در رحم

انواع وضعیت قرارگیری جنین در رحم چیست؟

منظور از وضعیت جنین، جهت قرار گرفتن جنین در داخل رحم است. به معنای دقیق تر بخشی از بدن جنین که روی دهانه رحم قرار می‌گیرد. ایده آل ترین وضعیت جنین در زایمان قرارگیری سر به سمت پایین، به سمت کمر مادر است. معمولا جنین در ماه های آخر بارداری در این حالت قرار گرفته که به آن وضعیت سفالیک، ورتکس و یا قدامی هم گفته می شود. این حالت مشکلات زایمان را تا حد زیادی کاهش می دهد، مطلب مراحل زایمان را بخوانید تا بهتر این موضوع را درک کنید. وضعیت‌های دیگر جنین، شامل بریچ کامل (باسن و پاها روی دهانه رحم)، بریچ فرانک (باسن مقابل دهانه رحم )، بریچ فوت‌ لینگ (پاها در مقابل دهانه رحم ) است. قرار گرفتن صورت، شانه‌ ها و پیشانی مقابل دهانه رحم نسبتاً نادر بوده و در این حالت زایمان واژنی غیر ممکن است.

وقتی صحبت از وضعیت قرار گیری جنین در حفره رحم می شود غالباً منظور 8 هفته آخر حاملگی است.

تشخیص وضعیت قرارگیری جنین در رحم

تشخیص وضعیت جنین اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا نحوه زایمان تا حد زیادی به آن بستگی دارد. در ماه هشتم بارداری با کمک سونوگرافی می‌توان وضعیت جنین را چک کرد و در صورت نچرخیدن جنین تا پیش از زایمان، درمان‌هایی را آغاز کرد. پزشک زنان یا ماما در معاینه‌هایی که انجام می‌دهد می‌تواند تشخیص دهد که قبل از زایمان جنین در وضعیت درست قرار گرفته یا خیر.

پس از هفته 32 بارداری معمولاً وضعیت جنین تغییر نکرده و با همان وضعیت زایمان شروع خواهد شد.

انواع وضعیت های قرار گرفتن جنین در رحم مادر

وضعیت سفالیک یا سرین (Cephalic/Vertex)

  شرح: این مطلوب‌ترین و شایع‌ترین حالت (در حدود ۹۶٪ زایمان‌ها) است که در آن سر جنین به سمت پایین و نزدیک دهانه رحم قرار می‌گیرد.

   انواع:

     قدامی (Occiput Anterior): سر جنین به سمت پایین است وپشت جنین به سمت جلوی شکم مادر است. این بهترین و بی‌خطرترین حالت برای زایمان طبیعی محسوب می‌شود.

    خلفی (Occiput Posterior): سر جنین به سمت پایین است اما پشت جنین به سمت ستون فقرات مادر است. به این حالت «پشت به پشت» نیز می‌گویند. ممکن است زایمان را طولانی‌تر و درد کمر مادر را بیشتر کند، اما اکثر جنین‌ها در حین زایمان خودبه‌خود می‌چرخند.

وضعیت بریچ جنین

حدود 3 الی 4 درصد نوزادان به وضعیت بریچ در رحم قرار دارند که به جای سر، باسن جنین در لگن شما قرار می گیرد. این حالت، بیشتر در نوزادان نارس و چند قلویی دیده می شود. اگر جنین بزرگ باشد وضعیت قرارگیری جنین به صورت بریچ می تواند مشکلاتی را در زایمان ایجاد نماید. اگر سر جنین بزرگ باشد، ممکن است استخوان ها روی هم قرار نگرفته و سر حالت دهانه رحم را نگیرد. در نتیجه از لگن عبور نکند و موجب اختلال در رسیدن اکسیژن به نوزاد در هنگام زایمان گردد. در چنین شرایطی پزشک عمل سزارین را توصیه می کند. پیشنهاد می کنم مطلب زایمان سزارین و مراقبت های بعد از آن را مطالعه کنید. وضعیت جنین بریچ سه نوع دارد:

• بریچ فرانک: در این وضعیت پای جنین در جلوی بدن یعنی در نزدیکی صورت او قرار می گیرد.
• بریچ کامل: جنین به صورت چهارزانو در رحم قرار گرفته و پاهای او نزدیک مقعد است.
• بریچ ناقص: پای کودک در زیر بدن او آویزان است و یکی از پاها یا هردو ابتدا از کانال زایمان بیرون می آید.

وضعیت عرضی جنین

وضعیت عرضی وضعیتی است که جنین به صورت افقی در رحم قرار می گیرد. در این حالت اگر جنین در زمان زایمان وضعیتش تغییر نکند باید سزارین انجام شود. زیرا زایمان طبیعی در این وضعیت باعث ایجاد پرولاپس بند ناف (فروافتادگی بند ناف) و درنهایت دیسترس جنینی می شود. گاهی ممکن است دست جنین از کانال زایمان زودتر از شانه خارج شود و شانه او در رحم  گیر کند که خود خطرات زیادی بدنبال دارد. بنابراین زایمان طبیعی در این حالت توصیه نمی شود.

وضعیت عرضی یا مایل (Transverse/Oblique Lie)

  جنین به صورت افقی یا مورب در رحم قرار گرفته است. شانه‌اش معمولاً نزدیک دهانه رحم است. این حالت نادر است (کمتر از ۱٪) و معمولاً زایمان طبیعی را غیرممکن می‌سازد و نیاز به سزارین دارد.

در انتهای سه ماهه سوم دوران بارداری، سر جنین به طرف پایین و داخل لگن شما قرار می گیرد.

دلیل نچرخیدن جنین در رحم

اگر جنین به صورت طبیعی در ماه های آخر بارداری نچرخد و سر پایین تر قرار نگیرد یعنی پاها پایین تر باشد یا جنین به صورت عرضی قرار گرفته باشد، نیاز به چرخش جنین وجود دارد. نارس بودن جنین، پایین بودن زیاد جفت، فرم خاص رحم، کمی یا زیادی مايع آمنیوتیک و تنگی بیش از حد لگن می تواند چرخش را برای جنین سخت ‌کند. گاهی هم نچرخیدن جنین دلیل خاصی ندارد.

نحوه چرخش جنین

چرخش جنین در شکم مادر در هفته ٣٧ بارداری باید در بیمارستان و زیر نظر پزشک انجام شود. مادر می خوابد و پاهایش را خم می کند. قبل از آن باید برای شل شدن عضلات رحم دارو مصرف کرده باشد. سپس پزشک به کمک سونوگرافی و در حالی که حواسش به ضربان قلب جنین است، روی ناحیه سر جنین فشار می آورد تا به سمت پایین بچرخد و پاهای جنین به سمت بالا بیاید. بعد از انجام این روش مادر باید چند روز چک شود. اگر مایع آمنیوتیک کم باشد و رحم شکل غیر طبیعی داشته باشد نباید این روش انجام شود.

چرخش جنین در وضعیت بریچ به روش ECV (چرخش سفالیک خارجی):

این روش معمولا در هفته 36 بارداری انجام می شود تا فضای کافی برای حرکت جنین وجود داشته باشد. ابتدا داروهایی برای کاهش انقباضات رحم تزریق شده و سپس پزشک از طریق ماساژ شکم مادر، وضعیت جنین را تغییر می دهد. جنین در طول این عمل تحت نظر قرار دارد تا در صورت لزوم سزارین اورژانسی انجام شود.

موراد منع انجام ECV:

• مادرانی که نباید زایمان طبیعی داشته باشند.
• مادرانی که مشکلات مایع آمنیوتیک دارند.
• مادرانی که مشکلات بدشکلی رحم دارند.
• مادرانی که جنینشان مشکل رشد رحمی و یا بیماری مادرزادی داشته باشد.

آیا اندازه حجم مایع آمنیوتیک به وضعیت جنین ارتباطی دارد؟

بله، ارتباط مستقیمی وجود دارد. مایع آمنیوتیک همان «آب دور جنین» است که مانند یک بالشتک محافظ عمل می‌کند و فضای لازم برای حرکت، رشد و چرخش جنین را فراهم می‌آورد.

مایع آمنیوتیک طبیعی یا زیاد (پلی‌هیدرآمنیوس):فضای بیشتری به جنین می‌دهد که هم مزیت است و هم عیب. مزیت آن این است که جنین راحت‌تر می‌چرخد. عیب آن این است که ممکن است به دلیل فضای زیاد، جنین تا اواخر بارداری به وضعیت ثابتی نرسد و احتمال بریچ یا عرضی بودن بیشتر شود.

مایع آمنیوتیک کم (الیگوهیدرآمنیوس):فضای مانور جنین محدود می‌شود. این ممکن است باعث شود جنین زودتر در یک وضعیت (اغلب سفالیک) قفل شود، اما اگر در وضعیت نامطلوبی قرار گرفته باشد، چرخش آن را بسیار دشوار یا غیرممکن می‌سازد.

پزشک با سونوگرافی میزان مایع آمنیوتیک را اندازه‌گیری می‌کند و در صورت غیرطبیعی بودن، آن را مدیریت می‌کند.

وضعیت قرارگیری جنین‌های دو قلو

در بارداری دوقلویی، وضعیت‌ها پیچیده‌تر و برای تعیین روش زایمان (طبیعی یا سزارین) بسیار حیاتی هستند. معمولاً وضعیت هر دو جنین در هفته ۳۲-۳۴ بارداری به دقت بررسی می‌شود.

سناریوهای شایع برای زایمان طبیعی دوقلوها:

هر دو جنین در وضعیت سفالیک (سرین):این ایده‌آل‌ترین حالت برای زایمان طبیعی واژینال دوقلوها است.

جنین اول سفالیک و جنین دوم بریچ: در برخی شرایط و با تجربه تیم پزشکی، ممکن است زایمان طبیعی انجام شود. پس از تولد نوزاد اول، پزشک یا ماما ممکن است بتواند نوزاد دوم را که بریچ است، به صورت طبیعی به دنیا بیاورند یا از مانور ECV برای چرخش آن استفاده کنند.

سناریوهایی که معمولاً منجر به سزارین می‌شوند:

جنین اول بریچ است:زیرا اولین جنینی که خارج می‌شود، بزرگ‌تر است و اگر بریچ باشد، ریسک گیرکردن سر افزایش می‌یابد.

جنین اول سفالیک و جنین دوم در وضعیت عرضی.

هر دو جنین در یک کیسه آمنیوتیک (مونوآمنیوتیک) قرار دارند.

برای تغییر پوزیشن جنین از راه کارهای زیرکمک بگیرید

1. پیاده روی کنید.
2. روی توپ ورزشی بشینید.
3. هنگام نشستن لگن خود را بالاتر از زانو قرار دهید.
4. اگر شاغل هستید و مدت زیادی روی صندلی می نشینید زمانی را  برای پیاده روی و حرکت اختصاص دهید.
5. همگام نشستن روی صندلی ماشین زیر خود یک بالشت  نرم قرار دهید.

روش زایمان با توجه به وضعیت قرارگیری جنین در رحم

در روز زایمان معاینات مدام تکرار می‌شود تا پزشک يا متخصص مطمئن شود وضعیت جنین ثابت است و تغییر نکرده است اما در صورتی که به هر دلیل نسبت به وضعیت جنین شکی وجود داشته باشد انجام سونوگرافی حتی در لحظه‌های آخر بارداری و حین زایمان ضروری است. حتی اگر جنین در وضعیت نامتعارفی قرار بگیرد، باز هم جای نگرانی نیست چون به کمک برخی تکنیک ها می‌توان وضعیت را تغییر داد اما در ‌‌نهایت در صورتی که سر جنین به سمت پایین نچرخد سزارین تنها راه موجود است. (بیشتر بخوانید: مراحل و روند زایمان سزارین)