برای خیلی از زوجها آخرین شانس نیست؛ بیشتر یک مسیر درمانی مرحلهبهمرحله است که با آزمایشها، داروها و تصمیمهای مهم همراه میشود. اگر تازه وارد این دنیا شدهاید، احتمالاً همزمان چند دغدغه دارید: هزینه آی وی اف در ایران چقدر میشود، بعد از انتقال جنین چه کارهایی واقعاً محدودیت دارد، چه زمانی میشود علائم بارداری را جدی گرفت، و آیا بچههای آی وی اف با بچههای طبیعی فرق دارند یا نه.
این راهنما دقیقاً برای همین سؤالها نوشته شده است. هدف این است که با زبان ساده اما دقیق، بدانید IVF چگونه انجام میشود، کجاها هزینه بالا میرود، کدام مراقبتها بعد از انتقال واقعاً مهماند و کدامها بیشتر شایعهاند، و چطور شانس موفقیت را واقعبینانه بسنجید. اگر سابقه بیماری زمینهای، سقط مکرر، جراحی لگن، یا سن بالاتر دارید، طبیعی است که برنامه درمانی شما با دیگران فرق کند و لازم است نسخه شخصیسازیشده بگیرید.
. پیشنهاد می کنم مطلب "همه چیز درباره ناباروری" را بخوانید.
لقاح مصنوعی چیست و چگونه کار میکند؟
لقاح مصنوعی یا IVF یعنی لقاح تخمک و اسپرم در محیط آزمایشگاه انجام میشود و سپس جنینِ حاصل، در زمان مناسب به رحم منتقل میشود. این روش زمانی پیشنهاد میشود که بارداری طبیعی به دلایل مختلف مثل مشکل لولههای رحمی، اندومتریوز متوسط تا شدید، اختلالات تخمکگذاری مقاوم، مشکلات اسپرم، یا ناباروری با علت نامشخص پس از درمانهای سادهتر به نتیجه نرسیده باشد. در عمل، IVF یک درمان چندمرحلهای است و هر مرحله میتواند نقطه تصمیمگیری یا تغییر مسیر باشد.
لقاح آزمایشگاهی و رشد جنین
بعد از برداشت، تخمکها در آزمایشگاه بررسی میشوند و بسته به شرایط، لقاح میتواند به شکل لقاح معمولی یا تزریق اسپرم انجام شود. جنینها چند روز در محیط کشت رشد میکنند و معمولاً در روز سوم یا پنجم برای انتقال یا فریز ارزیابی میشوند. گاهی با وجود تعداد مناسب تخمک، جنین تشکیل نمیشود یا رشد جنین متوقف میشود؛ این موضوع الزاماً تقصیر شما یا خطای مراقبتها نیست و میتواند به کیفیت تخمک و اسپرم، سن، یا مسائل ژنتیکی مرتبط باشد. نکته مهم این است که گزارش آزمایشگاه را دقیق و مکتوب بخواهید، چون همان گزارش نشان میدهد مشکل دقیقاً در کدام نقطه رخ داده است: آیا تعداد تخمک بالغ کم بوده، آیا لقاح پایین بوده، آیا تقسیم سلولی نامنظم دیده شده یا جنینها تا روز پنجم نرسیدهاند. وقتی علت تقریبی روشن شود، قدم بعدی هم منطقیتر میشود؛ مثلاً ممکن است پروتکل دارویی برای بهبود بلوغ تخمک تغییر کند، یا روش لقاح عوض شود، یا روی کیفیت اسپرم و سبک زندگی تمرکز بیشتری گذاشته شود.
انتقال جنین به رحم
انتقال جنین معمولاً یک اقدام سرپایی است و با کاتتر نازک انجام میشود. در این مرحله کیفیت انتقال و آرام بودن محیط اهمیت دارد و معمولاً استفاده از کاتتر مناسب و هدایت دقیق میتواند تجربه را بهتر کند. با این حال، برخلاف تصور رایج، استراحت مطلق طولانی بعد از انتقال معمولاً کمککننده نیست و حتی میتواند حال عمومی را بدتر کند. بعد از انتقال، داروهای حمایتی (مثل پروژسترون) ادامه پیدا میکند.
درصد موفقیت لقاح مصنوعی چقدر است؟
مواردی که روی موفقیت لقاح مصنوعی تاثیر می گذارند شامل:
- سن زوج
- دلیل ناباروری
- نوع لقاح مصنوعی
- استفاده از تخمک یا اسپرم فریز شده یا تخمک تازه استخراج شده
روش های مختلف لقاح مصنوعی
آی یو آی (IUI): یکی از شایع ترین روش های لقاح مصنوعی است که در آن اسپرم به طور مستقیم به رحم تزریق می شود. دهانه رحم توسط اسپکولوم باز می شود و اسپرم به رحم تزریق می شود. زمان انجام این روش بر اساس سیکل قاعدگی تنظیم می شود. قبل از آی یو آی نمونه اسپرم شسته می شود تا مواد شیمیایی موجود در مایع منی خارج شود. زیرا این مواد ممکن است پروسه لقاح را سخت کنند. بسته به سن و سلامت جسمی زن داروی تحریک پذیری تخمدان تجویز می شود، تا تخمدان تخمک های بیشتری را تولید کند. در حین آی یو آی اسپرم ها توسط لوله نازکی به رحم تزریق می شوند. این پروسه حدود 5 تا 10 دقیقه طول می کشد. این روش از بقیه روش های دیگر لقاح مصنوعی قیمت کمتری دارد به همین دلیل بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد.
آی وی اف (IVF): یک روش موفق آمیز کمک به باروری است. قبل از آی وی اف باید رحم و لوله فالوپ معاینه شود تا در صورت وجود مشکل، اقدامات لازم انجام گیرد. هم چنین آزمایش هایی برای تعیین عملکرد تیروئید، ذخیره تخمدان و میزان هورمون ها انجام می شود. هر دو فرد باید آزمایش های غربالگری انجام بدهند تا انواع عفونت های جنسی و بیماری های موجود مشخص شوند. آزمایش اسپرم نیز لازم به انجام می باشد. مطلب تفسیر آزمایش اسپرم را مطالعه کنید.
خیلی از خانم ها از روز 8 تا 14 سیکل قاعدگی داروی تحریک پذیری تخمدان مصرف می کنند تا تخمدان، تخمک بیشتری را تولید کند. فولیکول های فرد در طول این مدت با سونوگرافی نظارت می شوند تا وقتی به اندازه مناسب رسیدند و مقدار استروژن هم کافی بود، تخمک استخراج شود. معمولا 10 تا 20 تخمک در هر بار، استخراج می شود. در حین استخراج سوزن نازکی را در بالای واژن قرار می دهند و تخمک ها را استخراج می کنند. این پروسه 30 دقیقه طول می کشد. سپس اسپرم و تخمک را در پتری دیش آزمایشگاه قرار می دهند تا لقاح پیدا کنند. بعد از 3 تا 5 روز تخمک لقاح یافته که حالا چند سلولی است توسط کاتتر به رحم منتقل می شود. در صورت موفق بودن پروسه، لانه گزینی اتفاق می افتد و جواب بارداری مثبت می شود.
ICSI: روشی همانند آی وی اف است با این تفاوت که نمونه اسپرم توسط جراحی از بیضه و یا مجاری اسپرم استخراج می شود. وقتی از این روش استفاده می شود که اسپرمی در مایع منی وجود ندارد، بلکه در مجاری انسدادی وجود دارد، مقدار اسپرم کم است و یا فرد اسپرم های غیر طبیعی زیادی تولید می کند. اگر فرد عمل برگشت وازکتومی غیر موفق داشت اسپرم ها را می توان از بیضه استخراج کرد. می توان آنها را فریز کرد تا بعدا مورد استفاده قرار بگیرد.
ICI: در این روش اسپرم توسط یک سورنگ بدون سوزن به واژن تزریق می شود. توصیه می شود که بعد از این پروسه فرد حدود 15 تا 30 دقیقه دراز بکشد. تا اسپرم ها راحت تر به فضای رحم برسند.
ZIFT و GIFT: این دو روش تقریبا همانند آی وی اف هستند ولی پروسه لقاح سریع تر انجام می شود. در حقیقت می توان گفت که این دو روش به لقاح اصلی نزدیک تر هستند. در ZIFT زیگوت لقاح یافته یا همان تخمک در لوله فالوپ قرار می گیرد تا به رحم برود و لانه گزینی انجام شود. در GIFT اسپرم و تخمک را استخراج می کنند و آن را در لوله فالوپ منتقل می کنند تا لقاح انجام شود. چون این دو روش نیاز به جراحی دارد ولی آی وی اف جراحی لازم ندارد، به همین دلیل معمولا آی وی اف ترجیح داده می شود. در صورتی که لوله فالوپ مشکل ساختاری دارد این دو روش کاربردی ندارد.
اهدا اسپرم: این روش کمک باروری، برای افرادی که مشکل تولید اسپرم دارند و یا اسپرم های غیر طبیعی تولید می کنند مناسب است. اسپرم اهدا شده ابتدا توسط میکروسکوپ بررسی می شود و فرد اهدا کننده از تمام جهات آزمایش می شود تا احتمال وجود بیماری ها و مشکلات ژنتیکی بررسی شود.
اهدا تخمک: برای افرادی که مشکلات تخمدان دارند و یا نمی خواهند بیماری ژنتیکی به جنین منتقل شود، روش خوبی است. در اهدا تخمک فرد باید بین 21 تا 35 سال باشد چون در این سن به داروهای تحریک پذیری، تخمک بهتر واکنش نشان می دهد.
رحم اجاره ای: برای افرادی که مشکلات جسمی دارند و نمی توانند جنین را حمل کنند انتخاب خوبی است. که شامل دو روش است:
- ممکن است از تخمک فردی که رحمش را اجاره می دهد و اسپرم پدر مورد نظر یا اسپرم اهدایی استفاده شود، که در این صورت جنین رابطه ژنتیکی با فردی که رحم اجاره می دهد دارد.
- در روش دوم تخمک و اسپرم در آزمایشگاه لقاح پیدا می کند و سپس به رحم منتقل می شود، که در این صورت جنین با فردی که رحمش را اجاره می دهد هیچ رابطه ژنتیکی ندارد.
شرایط اجاره دهنده ی رحم شامل: سلامت روحی و فیزیکی، سابقه داشتن حداقل یک فرزند، سابقه بارداری بدون پیچیدگی، سیگاری و الکلی نبودن می باشد.
عوارض احتمالی برای مادر و جنین
بیشتر عوارض IVF قابل کنترلاند، ولی باید جدی گرفته شوند. نفخ و درد خفیف بعد از برداشت شایع است، اما علائم شدید مثل تنگی نفس، درد شدید شکم یا کاهش ادرار میتواند نشانه پاسخ بیش از حد تخمدان باشد و نیاز به پیگیری دارد. از طرف دیگر، اگر چندقلویی رخ دهد، ریسک زایمان زودرس و برخی عوارض بارداری بالا میرود؛ به همین دلیل بسیاری از برنامههای درمانی تلاش میکنند با انتخاب درست تعداد جنین، هم شانس بارداری را حفظ کنند و هم ایمنی را بالا ببرند.
مهمترین ممنوعیتها و دلیلشان
سیگار و قلیان و نوشیدنیهای الکلی جزو مواردی هستند که بهتر است بدون اما و اگر حذف شوند، چون هم روی کیفیت جنین و هم روی سلامت بارداری اثر منفی دارند. ورزش سنگین، پریدن، تمرینات شکم و بلند کردن بار هم در هفته اول منطقی نیست، چون میتواند درد و تحریک لگنی را بیشتر کند و استرس ایجاد کند. حمام خیلی داغ، سونا و جکوزی هم به خاطر گرمای زیاد و اثراتش روی بدن، در روزهای بعد از انتقال توصیه نمیشود و دوش ولرم انتخاب امنتری است.
چه کارهایی معمولاً مجاز و حتی مفید است؟
فعالیت سبک مثل پیادهروی کوتاه، کارهای روزمره بدون فشار و خواب کافی معمولاً بهتر از بیحرکتی طولانی است، چون گردش خون را بهتر میکند و روحیه را نگه میدارد. نوشیدن آب کافی، غذاهای ساده و سبک، و مدیریت یبوست هم کمک میکند درد و نفخ کمتر شود. اگر شغل شما پشتمیزنشینی است، معمولاً میتوانید با کمی تعدیل برگردید، اما اگر کار فیزیکی سنگین دارید بهتر است چند روز اول را سبک کنید یا مرخصی بگیرید.
علائم بارداری بعد از انتقال جنین: چه چیزی را جدی بگیریم؟
یکی از سختترین بخشهای IVF این است که بدن شما در اثر داروها، دقیقاً میتواند علائمی شبیه بارداری بسازد؛ بنابراین تفسیر احساسات بدن همیشه ساده نیست. بعضی علائم کاملاً به داروهای پروژسترونی یا تغییرات هورمونی مربوط است و هیچ معنی قطعی ندارد. با این حال دانستن الگوهای رایج کمک میکند کمتر دچار وحشت یا امید بیپایه شوید و تصمیمهای عجولانه نگیرید.
علائم شایع در روزهای بعد از انتقال میتواند شامل حساس شدن سینهها، نفخ، خستگی، خوابآلودگی، یبوست یا تغییرات خلق باشد. لکهبینی خفیف هم گاهی دیده میشود و همیشه به معنی شکست نیست. چیزی که اهمیت دارد شدت و روند علائم است. درد شدید یکطرفه، خونریزی زیاد شبیه پریود، تب، یا تنگی نفس از علائمی نیست که بتوانید با خیال راحت از کنارش رد شوید و بهتر است همان روز پیگیری شود، چون ممکن است به عوارض دارویی یا مشکلات دیگر مربوط باشد.
فرق بچههای آی وی اف با طبیعی چیست؟
این سؤال خیلی رایج است، چون خانوادهها نگراناند که «بچه آی وی اف» از نظر سلامت، رشد یا آینده با بچههای دیگر تفاوت داشته باشد. واقعیت این است که بیشتر کودکان حاصل از IVF سالم هستند و مثل بقیه رشد میکنند. در عین حال برخی ریسکها در بارداریهای کمکباروری کمی بالاتر گزارش شده، اما بخش مهمی از این افزایش ریسک میتواند به علتهای زمینهای ناباروری، سن بالاتر والدین یا چندقلویی مربوط باشد، نه صرفاً خود روش.
تفاوت اصلی معمولاً در شرایط بارداری است نه در ماهیت بچه. وقتی بارداری چندقلویی رخ میدهد، احتمال زایمان زودرس و وزن پایینتر بالا میرود و همین میتواند بعضی پیامدها را بیشتر کند. به همین دلیل در سالهای اخیر تأکید زیادی روی کاهش چندقلویی و انتقال تعداد کمتر جنین وجود دارد، چون یک بارداری تکقلو معمولاً مسیر امنتری دارد و مراقبتهای دوران بارداری هم سادهتر میشود.
بارداری دوقلو با روش لقاح مصنوعی: چرا اتفاق میافتد و چرا باید مراقب بود؟
بارداری دوقلو یا چندقلو در IVF معمولاً زمانی رخ میدهد که بیش از یک جنین منتقل شود یا در موارد نادر یک جنین به دو تقسیم شود. بعضی زوجها دوقلو را «موفقیت بیشتر» میبینند، اما از نظر پزشکی دوقلویی میتواند ریسکهای بارداری و زایمان را بالا ببرد: فشار خون بارداری، دیابت بارداری، زایمان زودرس و نیاز به مراقبتهای ویژه برای نوزادان. این ریسکها یعنی ممکن است هزینه و استرس شما در ادامه بارداری چند برابر شود، حتی اگر شروع کار با هیجان باشد.
اگر پزشک به شما پیشنهاد انتقال بیش از یک جنین میدهد، هدف معمولاً افزایش احتمال بارداری در شرایط خاص است؛ اما باید مزایا و ریسکهای چندقلویی را دقیق بفهمید. خیلی وقتها انتقال یک جنینِ باکیفیت، انتخاب امنتر و منطقیتری است، حتی اگر به معنی این باشد که برای بارداری قطعیتر، از جنین فریز شده در انتقالهای بعدی استفاده کنید. این تصمیم یک معامله بین «سرعت» و «ایمنی» است و باید آگاهانه انجام شود.
تعیین جنسیت جنین قبل از بارداری با IVF ممکن است؟
از نظر فنی، تعیین جنسیت قبل از بارداری معمولاً با بررسی ژنتیکی جنین قبل از انتقال انجام میشود. یعنی چند سلول از جنین در مرحله مشخص نمونهبرداری میشود و سپس جنینی که ویژگی مورد نظر را دارد منتقل میشود. این کار به تجهیزات و تجربه بالا نیاز دارد و هزینه را هم بیشتر میکند، چون هم فرایند آزمایشگاهی پیچیدهتر میشود و هم ممکن است همه جنینها برای انتقال مناسب نباشند.
چند روز بعد از انتقال میشود علائم بارداری را حس کرد؟
برخی افراد از چند روز بعد علائمی مثل حساس شدن سینه یا خوابآلودگی حس میکنند، اما این علائم میتواند ناشی از داروها باشد و قابل اتکا نیست. معمولاً علائم قابل اعتمادتر نزدیکتر به زمان تست خون ظاهر میشوند و حتی آن هم قطعی نیست. بهترین کار این است که علائم را ثبت کنید اما تصمیمگیری را به آزمایش واگذار کنید، چون بدن در این دوره قابل پیشبینی نیست و تفسیر زودهنگام معمولاً فقط اضطراب میسازد.
اگر لکهبینی داشتم یعنی IVF شکست خورده؟
نه لزوماً. لکهبینی خفیف میتواند دلایل مختلف داشته باشد؛ از تحریک دهانه رحم تا تغییرات هورمونی و حساس شدن بافتها. آنچه مهم است مقدار خونریزی، وجود درد شدید و روند آن است. اگر لکهبینی ادامهدار شد یا به خونریزی شبیه پریود تبدیل شد، بهتر است با مرکز درمانی تماس بگیرید تا بر اساس داروها و شرایط شما راهنمایی کنند و اگر لازم شد، تنظیم دارو انجام شود.
چه چیزهایی باعث تشکیل نشدن جنین در آزمایشگاه میشود؟
این موضوع میتواند از کیفیت تخمک یا اسپرم تا مشکلات کروموزومی و حتی الگوی پاسخ بدن به داروها متغیر باشد. گاهی تعداد تخمک خوب است اما کیفیت پایین است؛ گاهی اسپرم از نظر حرکت مناسب است اما از نظر DNA مشکل دارد؛ و گاهی هم لقاح انجام میشود اما جنین در روزهای بعد متوقف میشود. پزشک معمولاً با بررسی گزارش آزمایشگاه، الگوی مشکل را پیدا میکند و برای سیکل بعدی پروتکل را تغییر میدهد تا احتمال تکرار کاهش یابد.
آیا IVF همیشه بهتر از IUI است؟
خیر. IUI در بعضی شرایط مثل ناباروری خفیف مردانه یا مشکلات خفیف تخمکگذاری میتواند گزینه خوبی باشد و با هزینه کمتر امتحان شود. اما اگر سن بالاتر است، مدت ناباروری طولانی است یا مشکل لولهها و اسپرم شدید وجود دارد، IVF معمولاً شانس منطقیتری دارد.
آیا میتوانم بعد از انتقال جنین سر کار بروم؟
در بسیاری از مشاغل بله، به شرطی که کار شما سنگین و پرتحرک نباشد. اگر شغل شما نیاز به ایستادن طولانی، بلند کردن بار یا استرس شدید دارد، بهتر است چند روز اول را سبکتر کنید یا مرخصی بگیرید. هدف این نیست که حرکت نکنید؛ هدف این است که بدن را تحت فشار غیرضروری نگذارید، خواب و تغذیه منظم داشته باشید و داروها را دقیق مصرف کنید.
رابطه جنسی بعد از انتقال جنین تا کی ممنوع است؟
این موضوع به شرایط شما و نظر پزشک بستگی دارد، اما بسیاری از مراکز برای چند روز تا یکی دو هفته محدودیت میگذارند. دلیلش میتواند کاهش تحریک دهانه رحم و کم کردن احتمال انقباضات رحمی باشد. اگر خونریزی یا درد دارید، معمولاً محدودیت طولانیتر میشود. بهترین کار این است که زمان دقیق را از پزشک خودتان بپرسید و بر اساس احساس یا توصیههای کلی اینترنت تصمیم نگیرید.
